Opactwo na Świętym Krzyżu usytuowane jest na szczycie Łysej Góry w Górach Świętokrzyskich. Powszechnie uznawane za najstarszy klasztor benedyktyński w Polsce, swoje początki datuje na koniec XI lub początek XII wieku. Według legendy fundatorem był król Bolesław Chrobry, jednak współcześni historycy skłaniają się ku Bolesławowi Krzywoustemu. Od samego początku klasztor pełnił rolę centrum religijnego, kulturalnego i gospodarczego.

Największym skarbem i źródłem sławy opactwa są relikwie Drzewa Krzyża Świętego, od których nazwę wzięły zarówno klasztor, jak i sama góra. Dzięki nim Święty Krzyż stał się jednym z najważniejszych ośrodków pielgrzymkowych w Polsce. Centralnym obiektem zespołu jest bazylika mniejsza pw. Trójcy Świętej, w której znajdują się cenne dzieła sztuki, w tym kaplica Oleśnickich, gdzie przechowywane są relikwie. W podziemiach bazyliki spoczywa m.in. książę Jeremi Wiśniowiecki.

Losy opactwa były burzliwe. W XVIII wieku, po serii pożarów, kompleks został odbudowany w stylu barokowo-klasycystycznym. W 1819 roku władze carskie skasowały zakon benedyktynów, a w XIX wieku w klasztorze urządzono dom poprawczy. Po odzyskaniu niepodległości, w 1936 roku, opiekę nad miejscem przejęli Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej, którzy prowadzą je do dziś.