Wschodnia część Krakowa kojarzy się przede wszystkim z Nową Hutą, architekturą socrealistyczną i dawnym kombinatem przemysłowym. Jednak to właśnie tutaj, w dawnej wsi Mogiła, znajduje się Opactwo Cystersów w Mogile – jeden z najcenniejszych zabytków Małopolski. Na jego terenie mieści się Sanktuarium Krzyża Świętego, a wraz z położonym nieopodal kościołem św. Bartłomieja tworzy wyjątkowy zespół sakralny, w którym historia, kultura i duchowość trwają nieprzerwanie od ponad osiemset lat.

Jak cystersi trafili do Mogiły?

Początki obecności zakonu w tym miejscu sięgają pierwszej połowy XIII wieku. W 1222 roku biskup krakowski Iwo Odrowąż sprowadził cystersów z opactwa w Lubiążu na Dolnym Śląsku. Początkowo zakonnicy osiedlili się w Kacicach, jednak już w 1225 roku przenieśli się do Mogiły. Nazwa miejscowości wiązana jest z pobliskim Kopcem Wandy, związanym z legendą o córce Kraka. Fundacja klasztoru miała na celu umocnienie chrześcijaństwa oraz rozwój gospodarczy i kulturowy okolicy. Tradycja łączy powstanie opactwa również z miejscem dawnych wierzeń pogańskich. Dzięki hojności fundatora klasztor szybko stał się ważnym ośrodkiem religijnym, gospodarczym i kulturalnym.

Bazylika Krzyża Świętego i jej architektura

Główną świątynią zespołu klasztornego jest kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Wacława, noszący tytuł Bazyliki Krzyża Świętego. Budowę murowanego kościoła ukończono około 1266 roku. Świątynia reprezentuje styl romańsko-gotycki i należy do najlepiej zachowanych średniowiecznych kościołów cysterskich w Polsce.

Wnętrze bazyliki uległo znacznym zmianom po pożarze z 1708 roku. Wówczas gotyckie sklepienie nawy głównej zastąpiono barokowym. W 1780 roku architekt Franciszek Mosler zaprojektował nową, późnobarokową fasadę, którą można podziwiać do dziś.

Legendy o Cudownym Krzyżu Mogilskim

Najważniejszym miejscem kultu jest boczna kaplica, w której znajduje się słynący łaskami Cudowny Krucyfiks Mogilski. Ta drewniana rzeźba przedstawiająca umierającego Chrystusa pochodzi z połowy XIV wieku i od wieków otaczana jest szczególną czcią.

Z krucyfiksem wiąże się wiele niezwykłych opowieści. Najbardziej znana legenda mówi, że po pożarze świątyni w 1447 roku na głowę Chrystusa nałożono perukę wykonaną z naturalnych ludzkich włosów, które – według tradycji – zaczęły odrastać. Ich przycinaniem mogła zajmować się jedynie niewinna dziewczyna, używając złotych nożyczek. Przed Cudownym Krucyfiksem modlili się polscy królowie, a także św. Jan Paweł II, który odwiedził sanktuarium podczas swojej pierwszej pielgrzymki do Polski w 1979 roku.

Renesansowe freski w mogilskim klasztorze

Wnętrza klasztoru kryją wyjątkowy skarb artystyczny w postaci renesansowych malowideł ściennych z XVI wieku. Ich autorem był Stanisław Samostrzelnik – wybitny malarz polskiego renesansu i jednocześnie mnich tutejszego opactwa. Artysta ozdobił ściany prezbiterium, transeptu i krużganków bogatymi motywami roślinnymi oraz scenami biblijnymi, tworząc jedno z najcenniejszych dzieł polskiego malarstwa renesansowego.

Bazylika Krzyża Świętego jako Pomnik Historii

Mogilskie opactwo zajmuje szczególne miejsce na mapie zabytków i sanktuariów Małopolski. Kościół klasztorny otrzymał tytuł bazyliki mniejszej 9 marca 1970 roku decyzją papieża Pawła VI. Potwierdzeniem wyjątkowej wartości historycznej, architektonicznej i artystycznej całego zespołu klasztornego było uznanie go za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 5 września 2023 roku.

Drewniany kościół św. Bartłomieja

Tuż obok klasztoru, po drugiej stronie ulicy, znajduje się drewniany kościół Narodzenia Pańskiego i Świętego Bartłomieja Apostoła. Świątynię wzniesiono w 1466 roku z fundacji opata Piotra Hirszberga. Ten orientowany, modrzewiowy kościół z wielobocznie zamkniętym prezbiterium uznawany jest za jeden z najstarszych drewnianych kościołów trójnawowych w układzie halowym w Polsce oraz jeden z najcenniejszych przykładów gotyckiej architektury drewnianej w Małopolsce. Budowniczym świątyni był królewski cieśla Maciej. We wnętrzu warto zwrócić uwagę na rokokowe polichromie z 1766 roku oraz rzadką, dębową chrzcielnicę pochodzącą z XIV wieku.