Pierwsze dzieje Bazyliki kolegiackiej Grobu Bożego w Miechowie są nierozerwalnie związane z działalnością małopolskiego możnowładcy Jaksy Gryfity, który po powrocie z pielgrzymki do Jerozolimy sprowadził w 1163 roku Zakon Kanoników Regularnych Stróżów Świętego Grobu Jerozolimskiego. Powstał w ten sposób jeden z najważniejszych ośrodków pasyjnych w średniowiecznej Polsce, zwany „Polską Jerozolimą”, gdzie pielgrzymi mogli uzyskać odpusty tożsame z tymi w Ziemi Świętej.

Bożogrobcy odegrali kluczową rolę w rozwoju religijności, rozpowszechniając obchody Triduum Paschalnego oraz tradycję budowania Grobów Pańskich, a ich miechowski klasztor funkcjonował do kasaty w 1819 roku. W latach 90. XX wieku tradycje miechowskie zyskały nowy impuls wraz z reaktywacją w Polsce Zakonu Rycerskiego Świętego Grobu w Jerozolimie. Od 2010 roku Miechów pełni funkcję oficjalnej siedziby Polskiego Zwierzchnictwa tego zakonu. To właśnie tutaj, corocznie celebruje się najważniejsze uroczystości pasyjne, w tym wielkopostną Drogę Krzyżową oraz uroczystości odpustowe.

Architektura bazyliki i przebudowy

Obecna świątynia jest efektem wielu przebudów po pożarach i zniszczeniach. Pierwszy kościół był drewniany, a w XIII wieku zastąpiła go kamienna budowla romańska. Z najstarszej fazy zachowały się fragmenty murów i inne relikty średniowiecznej świątyni. Po pożarze z 1379 roku kościół odbudowano w stylu gotyckim.

Największe zmiany nastąpiły po pożarze z 1745 roku, kiedy wnętrze otrzymało bogaty wystrój późnobarokowy i rokokowy, a wieża zyskała obecny wygląd. Dzięki licznym przebudowom bazylika łączy elementy architektury romańskiej, gotyckiej, renesansowej i barokowej.

Kaplica Grobu Bożego

Najcenniejszą częścią sanktuarium jest Kaplica Grobu Bożego w klasztornym wirydarzu. Powstała około 1530 roku wzorowana na Grobie Pańskim w Jerozolimie i należy do najstarszych zachowanych kopii tego typu w Europie. Wnętrze odwzorowuje układ jerozolimskiego oryginału, a obniżone wejście do komory grobowej symbolicznie skłania pielgrzymów do pochylenia głowy.

W kaplicy znajdują się cenne elementy związane z tradycją Grobu Pańskiego oraz zachowane renesansowe polichromie. Od wieków pozostaje ona najważniejszym miejscem pielgrzymkowym miechowskiego sanktuarium.

Wnętrze bazyliki

Wnętrze świątyni zachwyca bogatym wystrojem późnobarokowym i rokokowym. Wśród najcenniejszych elementów wyposażenia znajdują się ołtarz główny, liczne ołtarze boczne, rokokowa ambona, historyczne organy oraz relikwiarz św. Konstancjusza.

Bazylika współcześnie

Po kasacie zakonu opiekę nad świątynią przejęło duchowieństwo diecezjalne. W XX wieku prowadzono liczne prace konserwatorskie, które pozwoliły zachować cenne zabytki i historyczny charakter sanktuarium. W 1996 roku Jan Paweł II nadał kościołowi tytuł bazyliki mniejszej, a rok później reaktywowano kapitułę kolegiacką.