Sejny są jednym z ważniejszych miast pogranicza polsko-litewskiego. To właśnie tutaj znajduje się Bazylika kolegiacka Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny - dawna katedra diecezji sejneńskiej i jeden z najcenniejszych zabytków północno-wschodniej Polski. Świątynia od wieków pełni funkcję religijnego i kulturalnego centrum regionu. Jej historia związana jest z działalnością dominikanów oraz kultem Matki Bożej Sejneńskiej, otaczanej czcią przez mieszkańców pogranicza różnych narodów i kultur.

Początki świątyni i fundacja dominikanów

Historia bazyliki rozpoczęła się na początku XVII wieku. W 1602 roku właściciel Sejn, Jerzy Grodziński, sprowadził do miasta dominikanów z Wilna i przekazał im miejscowe dobra. Zakonnicy mieli rozwijać życie religijne, edukację oraz działalność społeczną na pograniczu. W tym samym czasie do Sejn trafiła słynna figura Matki Bożej, która szybko stała się przedmiotem lokalnego kultu.

Budowę murowanego kościoła rozpoczęto około 1610 roku. Świątynia została wzniesiona w stylu późnorenesansowym i konsekrowana w 1632 roku przez biskupa Jerzego Tyszkiewicza. Obok kościoła powstał również rozległy klasztor dominikański, którego budowę ukończono na początku XVIII wieku.

Przebudowa w stylu baroku wileńskiego

Dzięki fundacji Róży Strutyńskiej z rodu Platerów świątynię przebudowano w charakterystycznym stylu baroku wileńskiego. Wówczas powstała efektowna dwuwieżowa fasada zwrócona w stronę miasta, a wnętrze zostało powiększone i wzbogacone o bogatą dekorację.

Styl baroku wileńskiego jest rzadko spotykany na terenie współczesnej Polski, dlatego bazylika w Sejnach uchodzi za jeden z jego najcenniejszych przykładów. Smukłe wieże zwieńczone cebulastymi hełmami osiągają około 47 metrów wysokości i do dziś dominują nad panoramą miasta.

Madonna Szafkowa - największy skarb bazyliki

Najcenniejszym zabytkiem świątyni jest gotycka figura Matki Bożej Sejneńskiej, nazywana Madonną Szafkową. Rzeźba pochodzi z przełomu XIV i XV wieku i należy do nielicznych zachowanych tego typu figur w Europie. Wykonana została z drewna i przedstawia Maryję siedzącą na tronie z Dzieciątkiem Jezus.

Jej wyjątkowość polega na tym, że korpus figury można otworzyć niczym tryptyk. Wewnątrz znajduje się przedstawienie Trójcy Świętej w typie Tronu Łaski. Na wewnętrznych skrzydłach ukazano postacie różnych stanów, znajdujące się pod opieką Matki Bożej. Podobnych figur zachowało się w Europie zaledwie kilka.

Kult Matki Bożej Sejneńskiej trwa nieprzerwanie od początku XVII wieku. Szczególnym wydarzeniem była koronacja figury 7 września 1975 roku, której dokonali kardynałowie Stefan Wyszyński i Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II.

Wnętrze i wyposażenie świątyni

Wnętrze bazyliki zachowało bogaty wystrój rokokowy z XVIII wieku. Ołtarze, ambona i dekoracje tworzą spójną kompozycję charakterystyczną dla późnego baroku. W ołtarzu głównym znajduje się obraz „Nawiedzenie Najświętszej Maryi Panny”, przypisywany Franciszkowi Smuglewiczowi, jednemu z najwybitniejszych malarzy przełomu XVIII i XIX wieku.

W świątyni znajdują się także dwie ważne kaplice. Starsza kaplica Serca Jezusowego powstała w XVII wieku, natomiast kaplica Matki Bożej z XIX stulecia stała się miejscem przechowywania cudownej figury. Pod posadzką bazyliki spoczywają również biskupi związani z dawną diecezją sejneńską.

Organy i tradycje muzyczne

Bazylika słynie także z cennych organów wykonanych w 1907 roku. Instrument posiada 37 głosów, a jego rokokowy prospekt pochodzi jeszcze z XVIII wieku.

Dzięki znakomitej akustyce świątyni od lat organizowane są tutaj koncerty i wydarzenia muzyki organowej. Bazylika pozostaje jednym z ważniejszych ośrodków muzyki sakralnej w tej części Polski.

Klasztor dominikanów i „Oxford Północy”

Do bazyliki przylega dawny klasztor dominikański przypominający rozległą warownię z narożnymi wieżami. To jeden z najlepiej zachowanych zespołów klasztornych północno-wschodniej Polski. W XIX wieku działały tutaj szkoły oraz seminarium duchowne, dzięki którym Sejny zaczęto nazywać „Oxfordem Północy”.

Z miejscem tym związanych było wielu duchownych, naukowców i działaczy kultury polskiej oraz litewskiej. Jedną z najważniejszych postaci był biskup Antoni Baranowski - poeta, tłumacz i językoznawca, którego pomnik stoi obecnie przed bazyliką.

Dawna katedra diecezji sejneńskiej

W 1818 roku świątynia została podniesiona do rangi katedry nowo utworzonej diecezji augustowskiej, zwanej później sejneńską. Stała się centrum administracyjnym rozległej diecezji obejmującej znaczną część północno-wschodnich ziem dawnej Rzeczypospolitej.

W okresie zaborów miejscowi biskupi wielokrotnie doświadczali represji ze strony władz rosyjskich. Szczególnie trudne losy spotkały biskupa Konstantego Ireneusza Łubieńskiego, który został zesłany w głąb Imperium Rosyjskiego. Funkcję katedry świątynia pełniła do 1925 roku, kiedy stolicę diecezji przeniesiono do Łomży.

Współczesne sanktuarium

W 1973 roku papież Paweł VI nadał świątyni tytuł bazyliki mniejszej. Obecnie pełni ona funkcję kolegiaty oraz jednego z najważniejszych sanktuariów maryjnych północno-wschodniej Polski.

Największe uroczystości odbywają się podczas odpustu ku czci Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny oraz rocznicy koronacji figury Matki Bożej Sejneńskiej. W dawnych zabudowaniach klasztornych działa dziś muzeum prezentujące historię miasta oraz wielokulturowego pogranicza polsko-litewskiego.