Kościół Najświętszej Maryi Panny na Piasku we Wrocławiu znajduje się na Wyspie Piasek, w sąsiedztwie Ostrowa Tumskiego. Obecna świątynia jest gotyckim kościołem halowym zbudowanym z cegły. Jej historia sięga jednak XII wieku, gdy na wyspie powstał pierwszy, romański kościół. Budowę obecnej świątyni rozpoczęto w 1334 roku.

Historia kościoła

Pierwszy kościół na Piasku powstał w połowie XII wieku. Jego fundację przypisuje się Marii, żonie palatyna Piotra Włosta, oraz ich synowi Świętosławowi. Źródła wskazują, że romańska świątynia istniała już przed 1148 rokiem. W jej pobliżu osiedlili się kanonicy regularni św. Augustyna. Romański kościół był znacznie mniejszy od obecnego i zbudowano go z granitu. Zachowanym śladem tej fazy budowy jest między innymi romański tympanon fundacyjny, który znajduje się obecnie nad wejściem do zakrystii.

W 1334 roku rozpoczęto budowę nowej świątyni w stylu gotyckim. Był to trójnawowy kościół halowy bez transeptu, którego budowę rozpoczęto z inicjatywy opata Konrada z Oleśnicy. W 1369 roku kościół został konsekrowany przez biskupa Przecława. W latach 1386-1395 wykonano sklepienia, a w 1430 roku ukończono południową wieżę.

Architektura kościoła

Kościół NMP na Piasku reprezentuje formy gotyku i ma zwartą, ceglaną bryłę. Jest świątynią halową z dwiema wieżami zachodnimi, z których ukończona została tylko wieża południowa. Kościół ma 78 metrów długości i 25 metrów szerokości, a wysokość budowli do kalenicy wynosi około 41 metrów. Wspólny dwuspadowy dach przykrywa wszystkie trzy nawy.

Wnętrze przykrywają różne rodzaje sklepień. W nawie głównej zastosowano między innymi sklepienia gwiaździste, a w pozostałych częściach świątyni sklepienia krzyżowo-żebrowe i trójdzielne. Przy południowej nawie znajduje się dawna zakrystia. Z późniejszych przebudów zachowała się między innymi kaplica św. Krzyża wzniesiona w 1666 roku według projektu Antonio Caldina.

Wyposażenie i zabytki we wnętrzu

W czasie II wojny światowej większość dawnego wyposażenia kościoła została zniszczona. Zachowały się jednak elementy wcześniejszego wystroju, w tym późnogotycka kamienna chrzcielnica z lat 1464-1472 oraz romański tympanon fundacyjny. W kościele znajdują się także drewniane ołtarze przeniesione ze zniszczonych podczas wojny śląskich świątyń. W prezbiterium umieszczono powojenne witraże wykonane przez Teresę Marię Reklewską.

W świątyni znajduje się również obraz Matki Bożej Zwycięskiej z Mariampola, przywieziony do Wrocławia po II wojnie światowej. Obraz pochodzi z XVII wieku i został koronowany koronami papieskimi w 1989 roku. Kościół jest obecnie związany z kultem tego wizerunku i funkcjonuje jako Sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej.

Zniszczenia podczas II wojny światowej i odbudowa

W 1945 roku kościół został poważnie zniszczony podczas oblężenia Wrocławia. W czasie działań wojennych, spłonęły między innymi dach, sklepienia, organy, ołtarze i barokowy wystrój wnętrza. Odbudowę rozpoczęto po wojnie. W latach 1946-1948 zabezpieczono świątynię i odbudowano jej część, a w latach 1961-1963 prowadzono kolejne prace przy wnętrzu. Podczas odbudowy przywracano gotycki charakter kościoła, wykorzystując także zachowane elementy dawnej architektury.