Archiopactwo Cystersów w Jędrzejowie to zespół klasztorny związany z cystersami od XII wieku. Początki klasztoru sięgają 1140 roku, kiedy sprowadzono zakonników do Brzeźnicy, dzisiejszego Jędrzejowa. W skład zespołu wchodzi kościół klasztorny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, św. Wojciecha i bł. Wincentego Kadłubka oraz zabudowania klasztorne. Od 2026 roku świątynia ma również status bazyliki mniejszej.

Powstanie klasztoru cystersów w Jędrzejowie

Około 1140 roku Jan Janik z rodu Gryfitów wraz z bratem Klemensem podjął starania o sprowadzenie cystersów do Brzeźnicy. Zakonnicy przybyli z opactwa Morimond we Francji. Jędrzejowski klasztor był 21. filią tego opactwa i określano go nazwą Morimundus Minor, czyli Morimond Mniejszy. Początkowo cystersi korzystali z istniejącego kościoła romańskiego, a następnie rozpoczęli budowę nowej świątyni klasztornej.

Budowa kościoła przebiegała etapami na przełomie XII i XIII wieku. Świątynię poświęcono Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny i św. Wojciechowi. W 1210 roku jej konsekracji dokonał biskup krakowski Wincenty Kadłubek. W 1218 roku, po rezygnacji z biskupstwa za zgodą papieża, Kadłubek wstąpił do klasztoru w Jędrzejowie. Zmarł tutaj w 1223 roku, a jego pobyt w opactwie stał się podstawą rozwijającego się w kolejnych stuleciach kultu.

Rozwój opactwa i przebudowa klasztoru

W 1149 roku klasztor otrzymał rangę opactwa. W średniowieczu wspólnota rozwijała swoją działalność, zakładając filie między innymi w Ludźmierzu i Rudach. Cystersi prowadzili także działalność duszpasterską, edukacyjną i gospodarczą. Z klasztorem związane były między innymi młyny, tartak i huta szkła. Rozwój osady wiązał się również z otrzymaniem przez Jędrzejów praw miejskich w 1271 roku.

Pod koniec średniowiecza rozpoczęto kolejne prace przy zespole klasztornym. W 1447 roku opatem został Mikołaj Odrowąż z Rembieszyc, który zaplanował gruntowną przebudowę klasztoru i modernizację kościoła. W 1475 roku przebudowano klasztor z krużgankami, a do prac artystycznych sprowadzano między innymi Wita Stwosza oraz krakowskich złotników.

Pożary i kasata klasztoru

Dzieje opactwa zostały naznaczone zniszczeniami spowodowanymi między innymi przez potop szwedzki oraz pożary. W 1726 roku spłonął kościół, a ogień uszkodził jego ściany i sklepienie. Kolejny pożar wybuchł w 1800 roku. Wtedy zniszczeniu uległy między innymi klasztorne archiwum i biblioteka.

W 1819 roku nastąpiła kasata zakonu cystersów. Zakonnicy mogli jeszcze pozostawać w klasztorze, ale nie mogli przyjmować nowych członków wspólnoty. Ostatni miejscowy cysters, o. Wilhelm Ulawski, zmarł w 1855 roku. Później opiekę nad zespołem przejęli franciszkanie reformaci, a w zabudowaniach klasztornych działało między innymi rosyjskie seminarium nauczycielskie. W 1913 roku przy kościele utworzono samodzielną parafię pod wezwaniem bł. Wincentego Kadłubka.

Powrót cystersów i współczesne archiopactwo

Cystersi powrócili do Jędrzejowa w 1945 roku. Przybyli ze Szczyrzyca, z którym wcześniej związana była jędrzejowska wspólnota. W 1989 roku klasztor ponownie podniesiono do rangi opactwa.

Obecny zespół obejmuje kościół, zabudowania klasztorne, wirydarz, późnobarokową bramę i dzwonnicę. W świątyni zachowały się późnobarokowe polichromie malowane w latach 1734–1739 przez Andrzeja Radwańskiego. Znajduje się tu również barokowy prospekt organowy wykonany przez Józefa Sitarskiego w latach 1745–1752.

Bazylika mniejsza w Jędrzejowie

23 kwietnia 2026 roku papież Leon XIV zatwierdził dekret w sprawie podniesienia kościoła klasztornego Archiopactwa Cystersów w Jędrzejowie do godności bazyliki mniejszej. Dekret Dykasterii Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów został uroczyście przekazany przedstawicielom wspólnoty cysterskiej 25 maja 2026 roku. Tym samym świątynia zyskała tytuł bazyliki mniejszej.

Świątynia pozostaje niezmiennie związana z kultem bł. Wincentego Kadłubka. Rozwijał się on w Jędrzejowie od średniowiecza, a w 1764 roku Kongregacja Obrzędów oficjalnie go zatwierdziła, co potwierdził papież Klemens XIII. Obecnie kościół opacki pełni również rolę sanktuarium bł. Wincentego Kadłubka.