Katedry Polski

Katedry od wieków pozostają sercem każdej diecezji i jednym z najważniejszych symboli Kościoła lokalnego. Ich nazwa wywodzi się od greckiego słowa kathedra, czyli tronu – miejsca, z którego biskup naucza, przewodniczy liturgii i sprawuje swoją posługę pasterską. Właśnie obecność tronu biskupiego nadaje świątyni status katedry i wyróżnia ją spośród wszystkich innych kościołów.

Katedry są miejscem najważniejszych uroczystości kościelnych: ingresów biskupów, święceń kapłańskich i diakonatu, obchodów świąt liturgicznych oraz wydarzeń o charakterze ogólnonarodowym. Ich architektura, wielkość i funkcjonalność zwykle odzwierciedlają rangę.

Historia polskich katedr rozpoczyna się wraz z wprowadzeniem chrześcijaństwa do państwa pierwszych Piastów. Pierwszy stały ośrodek biskupi powstał na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, a jego rozwój był bezpośrednio związany z przyjęciem chrztu przez Mieszka I w 966 roku. W kolejnych dziesięcioleciach stopniowo tworzyły się następne stolice biskupie. Szczególną rolę odegrało powstanie metropolii w Gnieźnie, które wyznaczyło duchowe centrum polskiego chrześcijaństwa. Już w XII wieku istniała stabilna sieć katedr, przetrwała w zasadniczym kształcie aż do czasów rozbiorów. Dopiero w XIX i XX wieku pojawiła się potrzeba tworzenia nowych stolic biskupich, wynikająca z przemian demograficznych i reorganizacji struktur Kościoła.

Struktura kościelna w Polsce wyróżnia kilka rodzajów świątyń pełniących funkcję katedralną:

Archikatedry – kościoły arcybiskupów metropolitów.
Katedry diecezjalne – siedziby biskupów ordynariuszy.
Konkatedry – kościoły dzielące godność katedralną z inną świątynią diecezji.
Prokatedry – świątynie pełniące czasowo funkcję katedry, najczęściej w okresach reorganizacji diecezji lub odbudowy głównego kościoła.

Archikatedry to kościoły, które znajdują się w stolicach archidiecezji i w których posługę pełni arcybiskup metropolita. Jego rola wykracza poza jedną diecezję. Pełni on funkcję nadrzędną wobec diecezji wchodzących w skład metropolii. Archikatedry są zwykle większe, bogatsze w dzieła sztuki i silniej obecne w świadomości narodowej niż zwykłe katedry. To w nich często znajdują się miejsca koronacji, pochówków biskupów i bohaterów, a także relikwie świętych.

Katedry diecezjalne służą biskupowi zarządzającemu diecezją. To właśnie w nich odbywają się liturgie przewodniczone przez ordynariusza, a świątynia pełni funkcję centrum kościelnej administracji i duchowości. Katedry stanowią duchowy dom wspólnoty diecezjalnej i miejsce gromadzenia się wiernych podczas najważniejszych uroczystości w ciągu roku liturgicznego. Sieć współczesnych katedr w Polsce obejmuje setki lat przemian kulturowych i geopolitycznych. Niektóre dawne świątynie biskupie odzyskały status katedry po okresach likwidacji diecezji, inne powstały dopiero w XX wieku w związku z dynamicznym rozwojem miast i zmianami terytorialnymi po II wojnie światowej.

Konkatedry to świątynie, które współdzielą z katedrą główną funkcję kościoła biskupiego. Status ten nadaje się z różnych powodów: ze względu na historyczną rangę danego miejsca, dawną obecność biskupstwa, szczególną rolę w życiu lokalnej społeczności lub konieczność liturgiczną. W Polsce istnieją diecezje, które mają więcej niż jedną konkatedrę. Jest to efektem złożonej historii Kościoła w naszym kraju: zmian granic, kasat zakonów, odbudowy struktur kościelnych i szacunku dla dawnych ośrodków religijnych.

Architektura polskich katedr jest zróżnicowana. Dominują katedry gotyckie. Ponad połowa świątyń katedralnych powstała właśnie w tym stylu. Około jednej czwartej to budowle XIX- i XX-wieczne, zaprojektowane w stylach neogotyku i neoromanizmu. Nieliczne reprezentują styl renesansowy, manierystyczny, barokowy lub modernistyczny.

Polskie katedry mają bardzo różnorodne początki. Część z nich wyrosła z najdawniejszych struktur kościelnych, inne nawiązują do tradycji średniowiecznych ośrodków krzyżackich. Kolejna grupa powstała poprzez podniesienie do godności katedralnej dawnych kościołów kolegiackich. Istnieją także katedry, których rozwój był silnie związany z ośrodkami klasztornymi. Zdarzały się ponadto sytuacje, w których przez długi czas funkcję katedralną pełniły zwykłe kościoły parafialne, zanim utworzono w danym miejscu stałą siedzibę biskupią.

Na terenie Polski funkcjonuje 14 metropolii, obejmujących 14 archidiecezji oraz 27 diecezji. Każdej z nich odpowiada jedna archikatedra lub katedra diecezjalna. W części diecezji siedzibę biskupa pełnią także konkatedry, a w niektórych przypadkach nawet dwie. Poza strukturami diecezji funkcjonuje także katedra polowa Wojska Polskiego. Poniżej znajduje się kompletne zestawienie polskich katedr, pogrupowanych na archikatedry, katedry i konkatedry.