Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów w Markowej to wyjątkowe miejsce pamięci, które oddaje hołd Polakom, którzy podczas II wojny światowej z narażeniem własnego życia nieśli pomoc Żydom. Placówka została otwarta w marcu 2016 roku, w 72. rocznicę tragicznych wydarzeń, które rozegrały się w tym miejscu.

Podczas niemieckiej okupacji Rodzina Ulmów z Markowej dała schronienie ośmiorgu Żydom, ratując ich przed pewną śmiercią. Niestety, ich miejsce ukrycia zostało odkryte. 24 marca 1944 roku Niemcy dokonali brutalnej egzekucji. Najpierw zamordowali ukrywanych Żydów, a następnie Józefa i Wiktorię Ulmów, będącą w siódmym miesiącu ciąży, wraz z ich sześciorgiem dzieci.

Po latach małżonkowie zostali uhonorowani tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata oraz odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Proces beatyfikacyjny rodziny rozpoczął się w 2003 roku, a jego uroczyste zakończenie miało miejsce 10 września 2023 roku w Markowej. Wspomnienie błogosławionych Ulmów obchodzone jest 7 lipca.

Po egzekucji w 1944 roku ciała rodziny Ulmów zostały pochowane prowizorycznie w miejscu kaźni, a w styczniu 1945 roku przeniesiono je na cmentarz parafialny w Markowej. Przez wiele lat grób stał się miejscem modlitwy i pielgrzymek. W marcu 2023 roku, przed beatyfikacją, dokonano kanonicznej ekshumacji i rozpoznania szczątków. Po uroczystości beatyfikacyjnej 10 września 2023 roku doczesne szczątki przeniesiono do sarkofagu w bocznym ołtarzu kościoła św. Doroty w Markowej.

Misją muzeum jest nie tylko przypomnienie losu rodziny Ulmów – Józefa, Wiktorii i ich siedmiorga dzieci, ale również upamiętnienie tysięcy innych Polaków, którzy zostali uhonorowani tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata lub też pozostali anonimowymi bohaterami. Wystawa zlokalizowana w nowoczesnym budynku muzeum przedstawia te historie korzystając z archiwalnych zdjęć, dokumentów oraz osobistych pamiątek.